Nama dan Nasabnya
Beliau adalah Imam, al-Hafizh, muqri’, peneliti, Syamsuddin Muhammad bin Muhammad bin Muhammad bin Ali bin Yusuf al-‘Umari ad-Dimasyqi asy-Syirazi asy-Syafi‘i, yang lebih dikenal dengan Ibnu al-Jazari. Beliau dijuluki Syaikh al-Iqra’ dan Syaikhul Islam pada zamannya .
Kelahiran dan Pertumbuhannya
Beliau lahir di Damaskus pada tahun 751 H, pada malam Sabtu tanggal 25 Ramadan. Beliau tumbuh besar di sana dan berhasil menghafal Al-Qur’an secara sempurna pada usia 14 tahun. Beliau dijuluki “Ibnu al-Jazari” karena dinisbatkan kepada Jazirah Ibn Umar, yaitu sebuah daerah di utara Mosul (sebuah kota di Irak) dekat Sungai Tigris.
Perjalanannya dalam Menuntut Ilmu
Beliau menghafal Al-Qur’an pada tahun 764 H, dan mendapat ijazah dari paman kakeknya, yaitu Muhammad bin Ismail al-Khabbaz. Kemudian beliau mempelajari ilmu qira’at secara ifrad (satu per satu) kepada beberapa guru pada tahun 776–777 H, di antaranya:
1. Abu Muhammad Abdul Wahhab bin as-Sallar.
2. Ahmad bin Ibrahim ath-Thahhan.
3. Ahmad bin Rajab.
Setelah itu beliau membaca qira’at tujuh dengan metode jama’ kepada Syaikh Ibrahim al-Hamawi. Kemudian beliau juga menjama’ berbagai qira’at berdasarkan sejumlah kitab kepada Abu al-Ma‘ali Ibnu al-Labban ad-Dimasyqi pada tahun 778 H.
Perjalanan Ilmiahnya
Beliau melakukan perjalanan ke berbagai negeri. Pada tahun 768 H beliau menunaikan haji ke Baitullah, kemudian pergi ke Madinah. Di Madinah beliau membaca qira’at berdasarkan kitab al-Kafi dan At-Taysir fi al-Qira’at as-Sab’ kepada Abu Abdullah Muhammad bin Shalih, seorang Imam dan Khatib di sana.
Pada tahun 769 H beliau pergi ke Kairo, Mesir dan mempelajari dua belas qira’at kepada Abu Bakar Abdullah bin al-Jundi. Beliau juga membaca qira’at tujuh berdasarkan kitab al-‘Unwan, At-Taysir, dan Hirz al-Amani wa Wajh at-Tahani (Matn Syathibiyyah) kepada Abu Abdullah Muhammad bin ash-Sha’igh. Setelah selesai belajar kepada kedua guru tersebut, beliau kembali ke Damaskus.
Kemudian beliau kembali lagi ke Mesir untuk kedua kalinya dan mempelajari qira’at sepuluh kepada Ibnu ash-Sha’igh melalui kitab-kitab yang telah disebutkan di atas, ditambah kitab al-Mustanir, at-Tadzkirah, al-Irsyadain, dan at-Tajrid. Setelah itu beliau membaca qira’at empat belas kepada Ibnu al-Baghdadi kecuali riwayat al-Yazidi.
Kemudian beliau kembali ke Damaskus dan menamatkan qira’at tujuh dalam satu khataman kepada Qadhi Abu Yusuf al-Hanafi. Beliau lalu kembali lagi ke Mesir untuk ketiga kalinya, membaca qira’at melalui kitab al-I‘lan dan kitab lainnya kepada Abdul Wahhab al-Qarawi, serta mendengarkan banyak kitab qira’at dan memperoleh ijazah darinya.
Selain qira’at, beliau juga mempelajari: hadis, fikih, ma‘ani, bayan, ushul fikih kepada banyak ulama Mesir, di antaranya Dhiyauddin Sa‘dullah al-Qazwini. Beliau juga mendapat izin berfatwa dari ulama besar: Syaikhul-Islam al-Muqri’ al-Muhaddis al-Mu’arrikh Abu al-Fida’ Ismail Ibnu Katsir sebelum wafatnya pada tahun 774 H, juga Dhiyauddin pada tahun 778 H, juga Sirajuddin al-Bulqini pada tahun 785 H. Beliau juga mengajar qira’at selama bertahun-tahun di bawah Kubah an-Nasr di Masjid Umayyah.
Murid-muridnya
Banyak ulama dan qari yang lahir dari didikan beliau. Di antara yang menyelesaikan qira’at sepuluh kepada beliau di Syam dan Mesir adalah:
1. Putranya: Abu Bakar Ahmad, penulis syarah Thayyibat an-Nasyr
2. Mahmud bin Husain bin Sulaiman asy-Syirazi
3. Abu Bakar bin Musabbih al-Hamawi
4. Najibuddin Abdullah bin Quthb bin Hasan al-Baihaqi
5. Ahmad bin Mahmud ar-Rumi
6. Yusuf bin Ahmad bin Yusuf al-Habasyi, dan masih banyak lagi lainnya.
Adapun yang belajar kepada beliau namun tidak menyelesaikan bacaan di antaranya: Putranya: Abu al-Fath Muhammad, Abu al-Qasim al-Husaini, Ya‘qub bin Abdullah, dan lainnya.
Karya-karyanya
Beliau menulis banyak kitab dalam berbagai disiplin ilmu, di antaranya:
1. An-Nasyr fi al-Qira’at al-‘Ashr
2. Tayyibat an-Nashr fi al-Qira’at al-‘Ashr
3. Tahbir at-Taysir fi al-Qira’at al-‘Asyr
4. Ghayat an-Nihayah fi Tabaqat al-Qurra
5. At-Tamhid fi ‘Ilm at-Tajwid
6. Al-Hidayah fi Funun al-Hadis
7. Al-Hisn al-Hasin min Kalam Sayyid al-Mursalin
8. Al-Jauharah fi an-Nahw
9. Al-Ihtida ila Ma‘rifat al-Waqf wa al-Ibtida
10. Al-Mash‘ad al-Ahmad fi Khatm Musnad Ahmad
Dan masih banyak lagi karya lainnya.
Wafatnya
Beliau wafat di Syiraz pada pagi hari Jumat, tanggal 5 Rabi‘ul Awwal tahun 833 H, dalam usia 82 tahun. Beliau dimakamkan di Dar al-Qur’an yang beliau dirikan di sana.
Kairo, 25 Ramadan 1447 H/15 Maret 2026 M
Muhammad Misbah Husnan
Referensi:
Mulla ‘Ali Qari, al-Minah al-Fikriyyah fi Syarh al-Muqaddimah al-Jazariyyah, (Damaskus: Dar al-Ghautsani, 2017), Cet. ke-2.